اصول تعلیم و تربیت در اسلام

اصول تعلیم و تربیت در اسلام

  1. خداشناسی: مهم ترین و اساسی ترین اصل در نظام تربیتی اسلام، اصل خداشناسی است. این اصل، پایه و اساس اعتقاد مسلمانان و جهان بینی آنها را شکل می دهد. کسی که خداوند متعال را شناخته باشد و در برابر او تسلیم و بنده او شود، عالی ترین انگیزه های انسانی را بر وجود خود حاکم ساخته است. (رفیعی، 1381، ص 130)
  2. لطف، احسان و مهربانی: یکی از نیازهای اساسی انسان، نیاز به محبّت است؛ زیرا نه تنها نیاز طبیعی او، بلکه نیاز روحی و معنوی او نیز تأمین می شود. انسان در تمام مراحل زندگی خود نیاز به محبّت و مهربانی دارد. رعایت این اصل در جریان تعلیم و تربیت و در تمام مراحل آن ضروری است. بسیاری از صفات خداوند در قرآن کریم همچون: غفور، توّاب، رحیم، رحمان، حلیم و ….، نشان دهنده این مطلب است که در مقام تربیت باید بخشنده و مهربان بود و لازمه تربیت، بخشندگی و عطوفت است.( فرمیهنی فراهانی، 1384، ص 48)

« فبما رحمه من الله لنت لهم و لو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک فاعف عنهم» (آل عمران، آیه 159)؛ به برکت رحمت الهی در برابر مردم، نرم و مهربان شدی و اگر خشن و سنگدل بودی از اطراف تو پراکنده می شدند. پس آنها را ببخش.

3- تقدّم تزکیه بر تعلیم: یکی از اهداف بعثت انبیا، تزکیه نفوس انسانهاست. مسئله تربیت بالاتر از تعلیم است. افرادی که انبار علم در باطنشان است، ولی تربیت نشده باشند، علمشان وسیله ای است برای اینکه بشر را به تباهی و فساد بکشانند و آنان از جاهلان بدترند.(مهدیان، 1385، ص 114)

«لقد من الله علی المؤمنین اذ بعث رسولا من انفسهم یتلوا علیهم آیاته و یزکّیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه و…» (آل عمرا، آیه 164)؛ خداوند بر اهل ایمان منّت گذاشت که رسولی از خودشان در میان آنها برانگیخت که بر آنها آیات خداوند را تلاوت کند و آنان را پاک گرداند و احکام شریعت و حقایق حکمت بیاموزد.

همچنین در آیه 2 سوره جمعه می فرماید: اوست خدایی که از میان عرب امّی پیامبری بزرگوار از همان مردم برانگیخت تا برآنان آیات خدا را تلاوت کند و آنها را از لوث جهل و اخلاق زشت پاک سازد و شریعت و کتاب سماوی و حکمت الهی بیاموزد.

در آیات مذکور به صراحت بر تقدّم تزکیه بر تعلیم اشاره شده است.

  1. احترام به شخصیت فراگیر: انسان موجودی است که خلقتش مورد تحسین ذات حق تعالی قرار گرفته و همیشه از کرامت والای انسانی چه از لحاظ فردی و چه از نظر اجتماعی برخوردار است. وظیفه استاد است که با دیده احترام به فراگیرانش بنگرد و با این احترام، به شکل گیری مثبت و سازنده شخصیت آنها کمک کند.
  2. اصل تعقل و تفکر: عقل در اسلام از جایگاه والایی برخوردار است؛ چون ابزاری برای رسیدن به علم و ایمان است. به وسیله عقل، پسند و ناپسند از هم تشخیص داده می شود. در فرهنگ قرآن کریم، عقل به منزله چشم دیگری است که مایه بصیرت نسبت به حقایق برتر است. مبانی تعلیم و تربیت اسلامی براساس عقل و اندیشه پایه ریزی شده و هر فرد باید اصول اعتقادی خود را از طریق تعقل و تفکر و با بینشی عقلایی بپذیرد.(نقیب زاده، 1384، ص 129)
مطلب مشابه : 

« انّ فی ذلک لایات لقوم یتفکرون» (رعد، آیه 30)؛ همانا در آن نشانه هایی است برای افرادی که می اندیشند.

« انّ شرالدواب عند الله الصم البکم الذین لا یعقلون» (انفال، آیه 22) ؛ بدترین جنبندگان نزد خداوند، آنانی هستند که کر و لال هستند و عقل خود را به کار نمی برند.

« و فی الارض آیات للموقنین و فی انفسکم افلا تبصرون» (ذاریات، آیه 22-21)؛ در زمین و از نفس شما آیاتی است برای آنان که طالب یقین اند، پس چرا آنها را مورد مشاهده قرار نمی دهند.

  1. توجه به استعداد ها و تفاوت های فردی: دین اسلام در آن واحد به تمام جنبه های خلقت انسانی توجه دارد؛ هم جنبه عقلانی، هم جنبه جسمانی و هم جنبه روحانی را مورد تأکید قرار می دهد. همچنین به خواسته ها و تمام جوانب و نیروها و استعدادها نیز ایمان دارد. افراد همان طور که از لحاظ محیط هایی که در آن پرورش می یابند، با یکدیگر فرق دارند؛ در موهبتها و استعدادها و لیاقتها نیز با یکدیگر تفاوت دارند. منظور از این اصل آن است که باید رابطه و برخورد تربیتی یک فرد در مقاطع سنّی و مراحل مختلف زندگی او، به صورت کاملاً موازنه شده و هماهنگ با آن مرحله خاص، تنظیم گردد و نبایست این رابطه و برخورد پیوسته و به صورت یکسان و یکنواخت باشد و لازم است با استعدادهای مختلف افراد در مراحل مختلف زندگی آن ها برخورد شایسته صورت گیرد. قرآن کریم نیز در آیات متعددی مسئله تفاوتهای فردی را مورد تأیید قرار داده است ؛ ( فلسفی ، 1353، ص 461)

« و قد خلقکم اطوارا » (نوح، آیه 14) ؛ و حال آنکه شما را با انواع خلقت و اطوار گوناگون بیافرید.

« و رفع بعضکم فوق بعض درجات لیبلو کم فیما اتیکم» (انعام، آیه 165)؛ و خداوند بعضی از شما را نسبت به بعضی دیگر از نظر مرتبه و رتبه بالاتر گردانید تا در آن چه به شما عنایت کرده است شما را بیازماید.

« و لا تتمنوا فضل الله به بعضکم علی بعض» (نسا، آیه 32)؛ آنچه خداوند، بعضی از شما را نسبت به برخی دیگر فضیلت و مزیّت داده است، بیهوده آرزو نکنید.

  1. سالم سازی شرایط محیطی: این اصل در تربیت اسلامی بدین معنی است که به منظور محو و زایل کردن حالات ناپسند و ایجاد حالات پسندیده در انسان، باید شرایط محیطی او را مناسب ساخت. با تغییر شرایط و محیط می توان تغییرات و اصلاحات چشمگیری در فرد ایجاد کرد.(قطب 1345، ص 194)
  2. مسئولیت: این اصل بیانگر آن است که باید مقاومت و ایستادگی انسان را در مقابل شرایط گوناگون بالا برد تا فرد به گونه ای ساخته شود که از الزامهای درونی به نام احساس مسئولیت یا احساس تکلیف پیروی کند. ایجاد احساس مسئولیت و تکلیف درونی در خود به منظور حفظ فرد از گناه و نگهداری ایمان خود برای وصول به اهداف عالی فردی و اجتماعی و در نهایت، تعالی و کمال در پرتو تقّرب به خدا از اهمیت بسزایی برخوردار است.( حجتی، 1361، ص 57)
مطلب مشابه :  سلامت روان و عوامل موثر برآن

« یا ایهاالذین آمنوا علیکم انفسکم لا یضرکم من ضل اذا اهتدیتم الی الله مرجعکم جمیعاً فینبئکم بما کنتم تعملون» (مائده، آیه 105)؛ ای اهل ایمان بر شما باد رعایت نفس خودتان؛ زیرا آن گاه که به سوی خدا هدایت یافتید آنان که گمراه شدند به شما ضرر و زیان نمی رسانند. بازگشت همه به سوی خداست پس شما را به آنچه عمل می کردید آگاه خواهد ساخت.

  1. کرامت: در بین موجودات عالم، انسان دارای کرامت است. کرامت، پایه و اساس تربیت به شمار می رود. با توجه به این اصل، تمام افرادی که مسئولیت تربیت را بر عهده دارند؛ اعم از پدر، مادر، معلم و مربّی، در تمام مراحل رشد و در تمام مقاطع تحصیلی باید به شخصیت دانش آموزان احترام بگذارند و با آنان همچون افراد با کرامت رفتار کنند تا از این طریق، شخصیت آنان پرورش یافته و اعتماد به نفس لازم در آنان به وجود آید. این امر لازمه تعلیم و تربیت خلّاق و نوآور است.

« و لقد کرّمنا بنی آدم و حملنهم فی البر و البحر و رزقناهم فی الطیبات و فضّلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفصیلا» (اسراء، آیه 70)؛ ما آدمیزادگان را گرامی داشتیم و آنها را در خشکی و دریا (بر مرکبهای راهوار) حمل کردیم و از انواع روزی های پاکیزه به آنان روزی دادیم و آنها را بر بسیاری از موجوداتی که خلق کرده ایم برتری بخشیدیم.

«فسجد الملائکه کلهم اجمعون» (ص، آیه 73) و چون فرمان حق به سجده آدم رسید، همه فرشتگان عالم سجده کردند.

«وعلّم الآدم الاسما کلها ثم عرضهم علی الملائکه …» (بقره، آیه 30)؛ و یاد داد به آدم همه اسما را و سپس عرضه کرد آنها را بر فرشتگان… .

  1. اصل آراستگی: این اصل بیانگر آن است که در جریان تربیت باید صورت آنچه عرضه می شود نیک آراست تا رغبتها نیز برانگیخته شود. روابط بین مربی و متربی و آنچه در این ارتباط عرضه می شود باید با وضعیتی زیبا و آراسته پرداخته شود. (ادیب، 1362، ص 210)

«انا زینا السماء الدنیا بزینه الکواکب» (صافات، آیه 6)؛ آسمان پایین را با زینت ستاره ها آراستیم.