-طراحی مجتمع تجاری-تفریحی با رویکرد طبیعت گرایی با تاکید بر سازواره های طبیعی

بازارهای ایرانی غالباً به شکل خطی و در امتداد مهم ترین راه و معبر شهری شکل می گرفتند . بسیاری از بازارها به تدریج ساخته شده و توسعه می یافتند ، به همین دلیل امتداد راسته آنها به پیروی از معابر ، غیر مستقیم و ارگانیک بود . شمار اندکی از بازارها که توسط حاکم یا افراد خیرخواه ساخته می شدند ، مستقیم طراحی شده بودند . بدین ترتیب عناصر مختلف بازار به صورت طراحی شده یا بدون طراحی و برنامه ریزی شکل می گرفتند  (سلطان زاده ، 1386: 36) .

عناصر اصلی بازار شامل راسته ، رسته ، دالان ، سرا یا خان ، خان بار ، یا کال انبار ، تیم یا تیمچه و قیصریه است . همچنین عناصر مورد نیاز آن قهوه خانه ، شربت خانه ، چایخانه ، خوراک پزخانه ، مسجد و حمام می باشد (معماریان ، 1382 : 123) .

2-3-1-راسته

راسته ها مسیرهای اصلی بازارها به صورت موازی و یا متقاطع بودند . از تقاطع دو راسته اصلی بازار ، چهارسو یا چهارسوق به وجود آمده که معمولاً سر آن را پخ می کردند . در بعضی شهرها به دلایلی مانند سرمای هوا ، این مسیرها طولانی تر می شدند .

در چهارسوق بازار جهت حفظ انتظامات بازار ، مکانی به نام « تخت میر شب » یا  « تخت داروغه » ، به داروغه اختصاص داده می شد . از چهارسوق های معروف بازارهای ایران می توان به چهارسوق اصفهان ، چهارسوق تهران ، چهارسوق شیراز ، چهارسوق یزد ، چهارسوق کرمان اشاره نمود . معماریان ، 1382 : 124 ) .

2-3-2-رسته

رسته به معنی صنف است و در بخش های مختلف راسته اصلی شکل می گرفته است ؛ مانند رسته ماهی فروشان ، گیوه فروشان و مسگرها . این عنصر ، محیطی آزاد برای خریدار بوده است . رسته ها معمولاً روبروی هم نبوده و برای جلوگیری از شلوغی ، به صورت چهار راه ساخته نمی شده اند . رسته هایی مثل مسگرها ، به خاطر سر و صدای زیاد آن ، دور از مشاغل دیگر شکل می گرفتند ( پیرنیا ، 1382 : 124) .

2-3-3-دالان

درون دالان بر خلاف رسته ، در کنار جنس های مشابه ، جنس های مختلف دیگری نیز وجود داشته است . سه دالان ملک در بازار تهران از دالان های معروف هستند .

2-3-4-سرا یا خان ( کاروانسراهای شهری )

سرا یا خان همان تجارت خانه بوده که نمونه جنس از آنها تحویل گرفته شده و در جاهای مختلف پخش      می شد . سراها ، در فضایی بزرگ و در دو طبقه ساخته می شدند . در طبقه بالاتر دفاتر تجار و در طبقه پایین انبارها و کارگاه های تولیدی قرار داشت ( پیرنیا ، 1382 : 124) . به طور معمول سراهای کاروانسراهای شهری به سبب کارکرد تجاری و عمومی در راسته اصلی و فرعی بازار دایمی و در مواردی در نزدیکی دروازه شهر قرار داشتند . شمار کاروانسراهای هر شهر به صورت مستقیم به فعالیت های اقتصادی و تجاری آن شهر وابسته بود . در شهرهای تولیدی – بازرگانی بزرگ مانند اصفهان و تبریز ، تعداد زیادی کاروانسرا در امتداد بازار شهر ساخته شده بود در حالی که شمار کاروانسراها در شهرهای کوچک اندک بود ( سلطان زاده ، 1386 : 27 ) . حجره را می توان مهم ترین فضای سرا به شمار آورد که همواره پیرامون حیاط و در چهار جبهه آن طراحی و ساخته می شد . در طراحی محل حجره ها غالباً به جهت های اقلیمی و جغرافیایی چندان توجه نمی شد ، زیرا در هر سرا متناسب با مساحت زمین ، غالباً بیشترین شمار حجره ها مورد نظر بود . در بعضی از سراها ، یک طبقه زیرزمین برای انبار کردن کالاها وجود داشت . در برخی از آنها نیز فضاهایی برای انبار کردن کالاها در پشت حجره ها در نظر می گرفتند . در شهرهای بزرگ تمام یا قسمتی از طبقه فوقانی چند کاروانسرا به عنوان مهمان خانه مورد استفاده قرار می گرفت ( سلطان زاده ، 1386: 3-4 ) .

 

2-3-5-خان بار یا کال انبار

خان بار ، محل انبار و کار بر روی کالاها بوده است . برای جلوگیری از ورود چهارپایان حامل بار به بازار حتی به وسیله چرخ و گاری ، اجناس از راهی موازی بازار به نام پس کوچه یا پشت کوچه در خان بارها خالی می شده است .خان بار محوطه بزرگی در پشت سراها بود که چند کارگاه دستی کوچک مثل کارگاه بسته بندی و انبار و یا عناصر مختلف یک جنس مثل گیوه ، رویه و تخت در آن جمع شده ، پس از آماده سازی به سرا برده می شد (معماریان ، 1382 : 125) .

2-3-6-تیم و تیمچه

تیم و تیمچه مرکز چند تجارت خانه مشابه بود که آن را سرپوشیده می کردند . از میان تیم های زیبای ایران باید از تیم بزرگ قم و یا تیمچه امینی کاشان نام برد ( معماریان ، 1382 : 125) .

2-3-7-قیصریه یا قیصرا

قیصریه به معنی سرای دراز است  و محل کار صنعت گران و پیشه وران ظریف کار مانند زرگران ، گوهریان ، سوزن دوزان و بزازان بوده است . قیصریه ها در داشتند و سکوت آن اجازه می داده است که کارهای هنری در آن انجام گیرد . از قیصریه های زیبا قیصریه قزوین ، قیصریه ابراهیم خان در کرمان ، قیصریه اصفهان ، قیصریه خان یزد و قیصریه وکیل شیراز می باشد ( معماریان ، 1382 : 125) .

2-3-8-دکان

دکان ، متناسب با کالایی که در آن عرضه می شد ، شکل و ابعاد خاصی داشت . اغلب دکان هایی که به خرده فروشان ، ریسمان فروشان و داروگران اختصاص داشت در دو طبقه بوده و بالاخانه آن برای آماده سازی کالا یا تنظیم دفتر استفاده می شد . بعضی بازارها دو طبقه دکان داشتند و دکان های بالایی معمولاً به مشاغلی با مراجعه کننده کم اختصاص داشت . اجناس بر روی سکوهایی چیده شده برای فروش به نمایش در می آمد      ( معماریان ، 1382 : 126) .

دانلود متن کامل پایان نامه مقطع ارشد معماری : طراحی مجتمع تجاریتفریحی با رویکرد طبیعت گرایی با تاکید بر سازواره های طبیعی

2-4- انواع بازار

بازارها بر اساس کارکرد ، کالبد و زمان شکل گیری آن به سه دسته کلی تقسیم می شوند :

2-4-1-بازارها از لحاظ کارکرد

بازارها را از لحاظ کارکردی می توان به سه گروه شهری ، روستایی و منطقه ای یا بین راهی طبقه بندی کرد :

  • بازارهای شهری : همه بازارهایی را که حوزه کارکردی یا خدمات رسانی آنها به شهر مربوط می شده است را بازارهای شهری می نامند . بازار به عنوان یک فضای فعال و پر تحرک بازرگانی-تولیدی ، اساساً نهاد و فضایی شهری به شمار می آید ، زیرا به سکونتگاهی ، شهر گفته می شود که اقتصاد آن متکی به کشاورزی نباشد ؛ بلکه توزیع صنایع دستی و انجام فعالیت های خدماتی ، بخشی از فعالیت های مهم آن باشد ( سلطان زاده ، 1366:35) .
  • بازارهای روستایی : اقتصاد خانوارهای روستایی در گذشته در بیشتر موارد نوعی اقتصاد خودکفا یا نیمه خودکفا بود و در روستاهای کوچک جز یک یا دو فضای کوچک تجاری–خدماتی هیچ مرکز بازرگانی وجود نداشت . به همین سبب بیشتر روستاها فاقد فضایی به عنوان بازار بودند اما در برخی از روستاهای کشور به علت ساختار اجتماعی–اقتصادی حاکم بر آن مناطق، بازارهایی در آنها شکل می گرفت (سلطان زاده ، 1366: 37) .