مراحل تشخیص کودکان مبتلا به ناتوانی ریاضی

مراحل تشخیص کودکان مبتلا به ناتوانی ریاضی

همانگونه که در تعریف کودکان با ناتوانی ریاضی آمده است، این کودکان از بهره­هوشی تقریباً از هوش عادی برخوردارند و از نظر حواس بینایی و شنوایی سالمند، دارای امکانات محیطی و آموزشی نسبتاً مناسبی هستند؛ همچنین محرومیت­های شدید عاطفی ندارند، اما در زمینه آموزش ریاضی دچار مشکل اساسی هستند. لذا برای تشخیص این کودکان اول باید بهره­هوشی آنان سنجیده شود، سپس از نظر حواس مختلف و نقایص جسمانی مورد آزمایش قرار بگیرند و نیز از نظر ابتلا به بیماریهای نورولوژیکی و اختلالات رفتاری و هیجانی مورد بررسی قرار بگیرند و سرانجام مشکل اختصاصی ویژه آنها دقیقاً مشخص گردد.

از نظر کاربرد آزمون­های بررسی ناتوانی ریاضی شامل موارد زیر است:

– آزمون­های هوشی: صرف نظر از بررسی میزان هوش، آزمون­های هوش شامل خرده آزمون­هایی برای بررسی پیشرفت ریاضی است. مخصوصاً آزمون وکسلر، اگر چه ارزش تشخیصی این خرده آزمون­ها به علت اینکه تکالیف اغلب فقط در شکل نوشتاری یا کلامی ارائه می­شود، محدود شده است. جنبه­های معین از توانائی­های حساب در خرده آزمون­های دیگر مثل حافظه کوتاه مدت عددی، ادراک فضایی و عملیات یا شکل گیری مفاهیم، خوب بررسی می­شود که این نشان می­دهد، توانائی­های حساب نمی­تواند مستقل از ضریب هوشی باشد؛ پس کودکان با ناتوانی در ریاضی باید به دقت از نظر هوشی بررسی شوند (بزوفکا، هین و نیومارکر، 2000).

– مجموعه آزمون­های نوروسایکولوژی: مجموعه آزمون­های نوروسایکولوژی در نواحی آلمانی زبان، عمدتاً TULUC، TUKI وBLN-K است. این آزمون­ها براساس، تحلیل توانایی ساختاری کودک است که باعث استدلال در مورد نقایص موجود در مغز و ایجاد راهبردهای درمانی خاص می­شود. کاربرد این آزمون­ها باید در پایان زنجیره تشخیصی باشد (همان منبع).

– آزمون­های پیشرفت تحصیلی: اکثراً آزمون­های استاندارد شده پیشرفت تحصیلی، شامل بخش­هایی است که با زمینه­های بخصوصی چون خواندن، حساب و غیره در ارتباطند. بدیهی است هدف چنین آزمون­هایی نمی­توانند ارزیابی دقیق و عمیق مهارت­های حساب باشد، بلکه منظور آنها سنجش کلی پیشرفت حساب است. معمولاً این آزمونها درباره وضع آموزشی و نیز نقاط ضعف و قدرت دانش­آموز در زمینه­های بخصوص و مهارت­ها، اطلاعات کلی بدست می­دهد (منشی طوسی، 1369).

جدول شماره3- آزمون­های پیشرفت تحصیلی همراه با با بخش­های حساب (منشی طوسی، 1369)

سن نام آزمون مطالعه
پایه 1 تا 9 ساله آزمون پیشرفت تحصیلی کالیفرنیا تیگز و کلارک (1967)
پایه 3 تا 9 آزمون پیشرفت تحصیلی متروپولیتان دوروست و همکاران (1971)
پایه های آمادگی تا 12 آزمون انفرادی پیشرفت تحصیلی پیبادی دون ، مارک – وارت (1970)
پایه های 1 تا9 پیشرفت سریهای SRA در حساب ثورپ ، لفیور و ناسلوند (1964)
پیش دبستانی به بالا دامنه وسیع آزمون پیشرفت تحصیلی جستاک و جستاک (1965)

 – آزمون­های نوروسایکولوژیکی برای بررسی کارکردهای جزئی­تر: طیف کلی ابزارهای بالینی نوروسایکولوژیکی برای بررسی کارکردهای ناقص استفاده می­شود. از مفیدترین این آزمون­ها، آزمون­های کارکرد حافظه (کلامی، بینایی و عددی)، توانائی­های حرکتی– بینایی، ساختاری– بینایی، کارکردهای فضایی، فرآیندهای شناختی­تر وکارکردهای اجرایی و مخصوصاً جنبه­های مجزای پردازش عددی و محاسبه است. وینکمن (1974) آزمونی را برای ارزیابی عملیات شناختی (TEKO) ایجاد کردکه بر اساس مفهوم مراحل شناختی پیاژه است که دارای خرده آزمون­هایی برای بررسی توانایی بازشناسی ماتریس، اندازگیری، موقعیت فضایی و رشد تعداد است. این آزمون عملکرد ریاضی کودکان 5-8 ساله اندازه می­گیرد (بزوفکا، هین و نیومارکر، 2000).

از مشهورترین این آزمون­ها، مجموعه آزمون­های نوروسایکولوژیکی برای پردازش عددی و محاسبه در کودکان(NUCALC)  است که بر اساس مدل سه رمزی (درون داد، بازنمایی درونی و برون داد) می­باشد دارای 12 خرده آزمون (شمردن رو به جلو و شمارش وارونه خواندن اعداد عربی، محاسبه ذهنی (+/-)، نوشتن اعداد عربی به شکل املائی، مقایسه مقدار اعداد گفته شده، مکان یابی روی یک خط عددی مشابه، ادراک برآورد کلی، قضاوت در مورد اندازه زمینه­ای، مقایسه مقدار عربی و مسایل داستانی است (وان استر، 2000).

– آزمون­های تشخیصی ریاضی: دامنه ارزیابی مهارت­های حساب در آزمونهای تشخیصی، وسیعتر و دقیقتر از آزمون­های پیشرفت تحصیلی است. اگرچه آزمون­های تشخیصی حساب به صورت انفرادی به افراد داده می­شود، ضرورتی ندارد که آزمون گیرنده، همچون آزمونهای خواندن، دوره مخصوص آزمون را ببیند. مجموعه آزمون­های تشخیصی حساب، از چندین خرده آزمون تشکیل شده است که عملیات محاسبه­ای (جمع، تفریق، ضرب و تقسیم)، اعداد اعشاری، اعداد کسری و غیره را ارزیابی می­کند. از این آزمون­ها معمولاً در مواردی استفاده می­شود که دانش­آموزان دچار مشکلات جدی حساب باشند (منشی طوسی، 1369).

جدول شماره 5-  آزمونهای تشخیصی حساب (منشی طوسی، 1369)

سن نام آزمون مطالعه
ابتدایی پرسشنامه مهارتهای  پایه تحصیلی: ریاضی آدامسون، شراگیو و وان ایتن (1972)
پایه­های 2 تا 8 نمودارهای تشخیصی برای فرایندهای پایه در حساب بوسول و جان (1925)
پایه­های3 تا 8 آزمونهای تشخیصی و کمکی در حساب[21]  بروچنر (1955)
پایه­های  آمادگی تا 6 آزمون تشخیصی حساب کی مت کونولی، ناچمن و پیتچت  (1971)
  آزمون تشخیصی حساب استنفورد بیوتی، مادن و گاردنر (1966)

از این دسته آزمون­ها، آزمون تشخیصی کی مت است که در ایران هنجاریابی شده و بطور فراوان استفاده می­شود و شامل 14 خرده آزمون و سه بخش می­باشد:

الف) حوزه مفاهیم اساسی که از سه آزمون فرعی تشکیل شده است: شمارش، اعداد گویا، هندسه

ب) حوزه عملیات که عبارت ازجمع، تفریق، تقسیم، ضرب و محاسبه ذهنی

ج) حوزه کاربرد که شامل پرسش­هایی است که اندازه­گیری، پول و زمان، تخمین، تحلیل داده­ها و حل مساله را می­سنجد (رمضانی، 1382).

 

جدول شماره 6-  آزمون­های تشخیصی حساب (باترورس، 2004)

سن نام آزمون مطالعه
6 تا 14 آزمونهای مواد زمان دار برای شمارش و مقایسه عددی باترورس(2003)
پایه اول تا 10 استدلال ریاضییات وودکاک و جانسون [28] گیری و همکاران (1999)
پایه  دوم ترکیب کلیات ریاضی وودکاک و جانسون جوردن[30] و همکاران (2002)
4 تا 10 ساله آزمونهای مهارتهای پایه ایووا کونتزو برچ (1996)
8  تا 9 ساله حساب زمان دار برای نارسایی حساب و طبقه بندی معلم لاندیر و همکاران (زیر چاپ)
9 ساله آزمون حساب – ریاضیات گرادید مک لین و هیچ (1999)
پایه پنجم مجموعه آزمون استانداردشده حساب شلو و همکاران (1997)
10 ساله عملیات عددی WOND تمپل و شروود (2002)

آزمونهای غیر رسمی حساب: اسپنسر و اسمیت (1969) اظهار می­دارند که سه شیوه: بررسی تکالیف کتبی، پرسش شفاهی و کار روی تخته سیاه، شیوه­های ارزیابی غیر رسمی به شمار می­روند. اشلاک (1976) پیشنهاد کرده است که تمرین­های کتبی ریاضی را نباید فقط تصحیح کرد و نمره داد بلکه باید آنها را تحلیل کرد، تحلیل عملکرد دانش­آموز پس از اتمام تکلیف کتبی معمولاً مشکلات بخصوص وی را در برخورد با مفاهیم مشخص ریاضی نشان می­دهد (منشی طوسی، 1369).

به روش تحلیل عملکرد، روش تحلیل خطا نیز گفته می­شود؛ در این روش، خطاهای محاسباتی به صورت انفرادی در کودکان بررسی می­شود. در این روش فرض شده که خطاها نشانگر نقص در کارکرد ساختار اساسی ذهن است. این روش با توصیف وجود نقایص جزئی کارکردی، رویکردهایی را برای تدریس اصلاحی یا درمانی پیشنهاد می­کند (بزوفکا، هین و نیومارکر، 2000).

روش غیر رسمی دیگر در تشخیص مشکلات  حساب این است که از کودک بخواهیم با صدای بلند شیوه­های گوناگونی را که در حل یک عمل بخصوص در حساب به کار می­رود، شرح دهد. هامیل و بارتن (1978) برای انجام مصاحبه شفاهی راهکارهای زیر را ارائه می­کند:

الف) در هر زمان یک مسئله را انتخاب کنید.

ب) ابتدا با مسائل ساده شروع کنید.

ج) مکالمات را ضبط کنید یا بنویسید.

د) کودک همزمان با حل مسئله، آنچه را که می­نویسد بازگو کند.

ه) کودک در حل مسائله آزاد بگذارید تا راه خویش را برگزیند، بدون آنکه توجه وی را به خطاهایش جلب کنیم.

و) کودک را از شتاب منع کنید. مصاحبه 15 تا 45 دقیق طول می­کشد (منشی طوسی، 1369).

علاوه بر آزمون­ها، فهرست وارسی تشخیصی DSM- IV یک ابزار تشخیصی مناسبی است. این فهرست حاوی 12 ماده است که به توصیف نارسایی­های متعدد دانش­آموزان در فهم دانش کمی و نیز مسایل ثانویه رفتاری می­پردازد. دانش­آموزانی که بر مبنای حداقل 4 ماده را واجد باشند به عنوان دانش­آموزان دارای نارسایی حساب تلقی می­شوند.

ماده­های این فهرست بدین قرارند:

– در فراگیری چهار عمل اصلی ضعف محسوسی از خود نشان می­دهد.

– مهارت­های فضایی- دیداری– ادراکی او تقریباً مختل است.

– علامت­های ریاضی و مفاهیم بنیادی عملیات حساب را نمی­تواند درک کند.

– نمی­تواند اعداد را با شکل­هایی که نشان دهنده تعداد آن است ،هماهنگ کند.

– در حل مسایل کلامی، در کاربرد اعداد مناسب و راه حل مناسب دچار اشکال است.

– اعداد اعشاری یا نمادها را نمی توانند بنویسد.

– در یادگیری جدول ضرب بطور روان ضعف دارد.

– شدت نارسایی خود را در کلاس­های دوم و سوم ابتدایی بیشتر نشان داده است.

– در گروه بندی اشیاء و به خاطر سپردن ترتیب اعداد دچار مشکل است.

– در زیر هم نوشتن اعداد دچار مشکل است.

– در به خاطر سپردن اصطلاح­های ریاضی و فهمیدن رابطه بین آنها دچار مشکل است.

– مسایل ثانویه رفتاری و هیجانی و نارسایی در توجه و فزون کنشی را همراه با این اختلال از خود نشان می­­دهد (رمضانی، 1381).

[1]. Batteries گروهی از آزمونها که برای هدف تحلیلی و تشخیصی اجرا می شود

تشخیص افتراقی

تشخیص افتراقی مستلزم ارزیابی مهارت­های حساب کودکان با استفاده از آزمون­های استاندارد ریاضی است همزمان با تشخیص لازم است که شرایط طبی، نورولوژیکی، رشدی و دیگر شرایط بالینی (مثل صرع، سندرم ویلیام، ADHD و اختلال دو قطبی) و اختلالات یادگیری (مثل اختلال خواندن، اختلال زبان دریافتی و بیانی) بعلاوه عامل­های خطر (مثل نارسی، وزن پایین هنگام تولد و همشیرهای مبتلا به ناتوانی ریاضی) در نظرگرفته شود. آموزش نامناسب به عنوان تبیین اولیه برای مشکلات ریاضی می­تواند از طریق مصاحبه دقیق با معلمان و والدین مشخص شود. در طول مصاحبه تعداد مدارس و مدتی که در آنها کودک حضور داشته؛ غیبت­ها که شامل عمدی (به علت بیماری یا استراحت) و اجباری (به علت تعطیلات مدرسه، بیرون انداختن از کلاس و اخراج) و الگوهایی از مشکلات پایدار و دوره­ای (بررسی تعارضات میان کودک، والدین، معلم و بررسی مشکلات یادگیری) باید بررسی شود. عملکرد ضعیف و پیشرفت پایین در ریاضیات  ممکن است به علت اضطراب ریاضی باشد که باید با بررسی­های منظم روان پزشکی، اضطراب ریاضی، عملکرد عمومی در ریاضی و اختلال اضطراب عمومی از هم تشخیص داده شود (سادوک و سادوک، 2005).

 

[2]. Tubinger -Luria-Christensen – Neuropsychologische (TULUC)

[3].Tubinger -Luria-Christensen – Neuropsychologische Untersuchngsreihe fur Kinder (TUKI)

[4]. Berliner – Luria– Neuropsychologische verfahren fur Kinder (BLN- K)

[5]. California Achievement Test

[6]. Tiegs & clark

[7]. Metropolitan Achievement Tests

[8]. Durost

[9]. Peabody Individual Achievement Test

[10]. Dunn,Marrk-wardt

[11]. SRA Achievement Series in Arithmetic

[12]. Thorpe , Lefever&Naslund

[13]. Wide Range Achievement Test

[14]. Jastak& Jastak,

[15]. Winkelmann

[16]. Test Batterir zur Erfassung Kognitiver Operation (TEKO(

[17] .Basic Educational Skills inventory:Math

[18]. Adamson,Shrageo&van Etten

[19] .DiagnosticChart for Fundamental Processes in Arithmetic

[20]. Buswell&John

[21]. Diagnostic Tests and Self- Helps in Arithmetic

[22]. Brueckner

[23]. Key Math DiagnosticArithmetic Test

[24]. Connolly, Nachtman&Pitchett

[25]. Stanford Diagnostic Arithmetic Test

[26]. Beatty, Madden&Gardener

[27]. Item-timed tests of enumeration and number comparison

[28]. Woodcock Johnson Mathematics Reasoning

[29]. Woodcock Johnson Broad Mathematics Composite

[30]. Jordan

[31]. Lowa Tests of Basic skills

[32]. Koontz & Berch

[33]. Timed arithmetic dyscalculia and teacher’classification

[34]. Landerl

[35]. Graded Arithmetic- Mathematics Test

[36]. McLean Hitch

[37]. Standardized arithmetic battery

[38]. WOND numerical operations

[39]. Temple & Sherwood

[40]. Ashlock