مقاله درمورد جبران خسارت، شخص ثالث، قاعده احسان

تخلف از انجام تخلف از انجام تعهدات ناشي از قرارداد. مسئوليت مدني در مقابل مسئوليت کيفري استعمال ميشود .مسئوليت مدني دو قسم است:مسئوليت قراردادي ومسئوليت خارج از قراردادکه گاهي آن را مسئوليت تقصيري مي نامند.قدر مشترک هردو نوع مسئوليت ،نقض تعهد و الزام است نهايت اينکه در نخستين،نقض تعهد قرارادي ميشودو در دومين، نقض تعهدقانوني. (جعفري لنگرودي، محمدجعفر، ترمينولوژي حقوق، ص645).
3- اهميت، ضرورت و فوايد تحقيق
اهميت، ضرورت و فوايد تحقيق، در خصوص عامل رواني در تحقق مسئوليت مدني بيشتر در عمل و كار اجرائي نمود پيدا مي‌كند و در جهت تشخيذ ذهن دست‌اندركاران امر قضا، در خصوص رسيدگي به مسئوليت مدني ناشي از خطاكاران مدني از حيث اينكه سهو و عمد، حسن نيت و سوء نيت آنان در مسئوليت ناشي از خطاي مدني، موثر مي‌باشد يا خير از اهميت شاياني برخوردار است. اهميت و ضرورت و فوايد تحقيق از آنجا بيشتر روشن مي‌شود كه محاكم را در برخورد با عوامل رافع مسئوليت مدني نظير اضطرار، غرور، اكراه، دفاع مشروع و قاعده احسان، قاعده استيمان و قاعده تحذير و ميزان مسئوليت خطاكار مدني مقيد، در ماده 4 ق.م.م رهنمون شود.
4- تاريخچه بحث
در حقوق داخلي پيشينه تحقيقي مستقلي در مورد عامل رواني در تحقق مسئوليت مدني موجود نمي‌باشد، اما در ميان پژوهش‌هاي داخلي و خارجي و مباحث فقهي، پژوهش‌هاي بسيار ارزشمندي درباره عناصري از عنصر رواني، مفاهيم مرتبط با آن، مصاديق و فروعات آن وجود دارد، كه در اين تحقيق از انها استفاده زيادي شده است، مانند پژوهش‌هايي كه درباره نقش انگيزه، اشتباه قصد، باور، بي‌احتياطي، اكراه، اضطرار و… در مسئوليت مدني صورت گرفته است؛ هرچند ادبيات فلسفي و حقوقي کيفري مي توانند نقطه آغاز مناسبي براي تحليل مفهوم قصد قرار گيرند ام اين امر کافي نيست و بايد مفهوم قصد را از نگاه خطاي مدني تحليل کرد ،قصد را در لغت با اندک مسامحه ،مي توان مترادف عمد،نيت ، غرض ،غايت ،طرح ،نقشه ،تصميم و مراد دانست (اصفهاني ،راغب ،مفردات ،ص202 ؛البعلبکي ،رومي ،المورد الثلاثي ،ص1198،1332)و در ادامه در هر مورد به آنها اشاره مي‌گردد، و دست مايه اصلي اين تحقيق را تشكيل مي‌دهد.
5- روش تحقيق و تجزيه و تحليل اطلاعات
در حوزه فقه و حقوق اسلامي، همواره استدلال‌هاي معتبر نقلي و شيوه استقرايي مستند به داده‌هاي نقلي، از قدرت اقناعي بالاتري برخوردار است. بنابراين، اين تحقيق در دستيابي به اطلاعات و داده‌ها از روش اسنادي و كتابخانه‌اي استفاده مي‌كند و در مرحله تحليل و استنتاج عمدتاً از روش استقرايي پيروي مي‌كند. و در نتيجه با شناسايي مصاديق خطاي مدني و عناصر اضرار مدني، عنصر معنوي را به طور خاص مورد بررسي قرار داده و تلاش مي‌شود تا با يافتن اين مفاهيم، نحوه تاثيرگذاري عنصر معنوي در خطاي مدني مشخص گردد.
6- كليد واژگان تحقيق
مسئوليت مدني، خطاي مدني، سهو، عمد، بي‌احتياطي، بي‌مبالاتي، بي‌پروايي، احسان، عدوان، عامل رواني ، عنصر مادي.
7- اهداف تحقيق
هدف اين تحقيق، تعيين نقش عامل رواني در پيدايش مسئوليت مدني يا رافعيت آثار مسئوليت مدني وارد كننده زيان مي‌باشد. در پرتو اين هدف اصلي و مستقيم، تعيين مناسبات اخلاق و مسئوليت مدني در بحث كلان فلسفه مسئوليت مدني تكميل خواهد شد، تعيين دقيق مفهوم عامل رواني و اركان آن؛ ترسيم نسبت آن با عناصر مادي و قانوني، چگونگي اثبات آن، و شناسائي مجاري و عملكرد آن نيز از اهداف فرعي به شمار مي‌آيند.
8- فرضيه‌هاي تحقيق
اولين فرضيه اين تحقيق اين است كه عامل رواني در تحقق مسئوليت مدني ، در زوال و تخفيف مسئوليت مدني خطاكار مدني موثر است، يعني در بخش‌هايي عامل رواني مسدوليت مدني و با شرايط خاص موثر واقع مي‌شود، و اين تاثيرگذاري ممكن است به كلي رافع مسئوليت خطاكار مدني شود يا باعث كاهش ميزان آن گردد.
دومين فرضيه اين است كه عامل رواني در خطاي مدني واجد مفاهيمي مانند عمد، سهو، احسان، عدوان، بي‌احتياطي، بي‌مبالاتي، بي‌پروائي و عدم رعايت نظامات دولتي و عدم مهارت است.
سومين فرضيه اين است كه فعل زيانبار، عنصر مادي خطاي مدني است.
9- سوال اصلي تحقيق
اصلي‌ترين سوال تحقيق اين است كه مفهوم و نقش عامل رواني در تحقق مسئوليت مدني چيست؟
10- سوالات اساسي تحقيق
1- آيا وضعيت دروني خطاكار مدني مي‌تواند مانع تحقق مسئوليت مدني او گردد و دست‌كم مسئوليت مدني او را تخفيف دهد يا خير؟
در صورتي كه پاسخ به اين پرسش اساسي منفي باشد، پرسش‌هاي زير مطرح مي‌گردد.
2- آيا مي‌توان در يك نظام حقوقي عادلانه ناظر بر مسئوليت مدني به ويژه براساس مسئوليت مبتني بر مفهوم سنتي تقصير و يا ناشي از مسئوليت محض كه از برخي آرمانهاي اجتماعي مبتني بر عدم توزيعي ارتزاق مي‌كند. به كلي از فضيلت‌هاي اخلاق اجتماعي فاصله گرفت؟
3- چگونه مي‌توان برخي نهادها و قواعد تاثيرگذار در مسئوليت مدني، از جمله عامل رواني در تحقق مسئوليت مدني را براساس اين ديدگاه توجيه و تحليل كرد؟
در صورتي كه پاسخ به پرسش اساسي مثبت باشد، پرسش‌هاي زير پديد مي‌آيد.
4- ماهيت اين تاثير چگونه است؟ آيا نقش مانع را دارد يا تخفيف دهنده است و يا نقش آن حسب موارد متفاوت است؟
11- توجيه پلان
انجام اين تحقيق به طور منطقي در اين مقدمه و سه فصل و يك خاتمه سازماندهي مي‌گردد. فصل نخست با عنوان كليات عهده‌دار شناسائي مفهوم مسئوليت مدني، مباني مسئوليت مدني، اضرار مدني، عوامل مؤثردر تحقق مسئوليت مدني است. با شناسائي عوامل يازده‌گانه مسئوليت مدني مشخص مي‌گرددکه بايستي در هر خطاي مدني اين عوامل يك به يك موجود باشند تا گفته شود مسدوليت مدني محقق شده است.
در فصل دوم، در خصوص عمد بحث شده، احسان (حسن نيت) و عدوان (سوء نيت و نهايتاً عدوان ساده) مورد بررسي قرار مي‌گيرد و در مورد موارد مسئوليت مدني بحث شود.
در فصل سوم، در رابطه با عامل رواني در تحقق مسئوليت مدني، به موضوع سهو مي‌پردازيم و آنرا به سه قسمت تقسيم‌بندي كرده و مرزبندي ما بين بي‌احتياطي، بي‌مبالاتي و بي‌پروايي بيان خواهد شد.
در خاتمه ضمن جمع‌بندي و نتيجه‌گيري، پيشنهاداتي براساس نتايج به دست آمده ارائه مي‌گردد.
1- فصل اول ـ كليات
اين فصل عهده‌دار شناسايي مفهوم مسئوليت مدني، مباني مسئوليت مدني، اضرار مدني و عوامل مؤثر در تحقق مسئوليت مدني است. برخلاف عموم حقوقدانان كه اركان تحقق مسئوليت مدني را منحصر به وجود ضرر، فعل زيانبار و رابطه سببيت مي‌دانند، در اين فصل در مورد ديگر عوامل مؤثر در شکل گيري مسئوليت مدني كه شامل وجود خطاكار مدني، وجود زيانديده، تعدد اطراف، عنصر مادي، تعهد عام به عدم اضرار، قانون موجد تعهد عام به عدم اضرار و عامل رواني است. بحث مي‌شود.
1-1- مبحث اول ـ مفاهيم و تعاريف و مباني مسئوليت مدني
در جهت فهم اضرار مدني بايد مفهوم و مباني مسئوليت مدني تبيين شود. لذا بشرح زير به بيان مسئوليت مدني و عوامل لازم براي تحقق آن مي‌پردازيم.
1-1-1- مفهوم مسئوليت مدني
قبل از پرداختن به تعريف مسئوليت مدني ابتدا لازم است كه كلمه مسئوليت و مسئول مورد بررسي قرار گيرد. مسئوليت اسم مصدر كلمه سوال به معني پرسيدن، درخواست كردن و بازخواست كردن است. (محمود صالحي، ج، 1372، حقوق زيان ديدگان و بيمه شخص ثالث. ص33) بنابراين تعريف مسئول شخصي را گويند كه مي‌بايست پاسخگوي برخي از اعمال خويش باشد. (دروديان، ج، 73-1372، جزو مدني4، مسئوليت مدني ص2) كلمه‌ي مسئول قبل از اينكه مفهوم حقوقي داشته باشد،‌ رنگ و بوي اخلاقي دارد، مسئول به كسي اطلاق مي‌شود كه مورد سوال واقع مي‌شود، او خطاكار است و بايد مكافات خطاي خويش را تحمل كند. مسئوليت اخلاقي در صورتي حاصل مي‌شود كه انسان مرتكب گناهي شود، و مسئول اخلاقي كسي است كه در مقابل خدا و وجدان خود احساس مسئوليت كند، كسي را كه اعمال و تكاليف خود را با انگيزه‌ي نيك و دقت كافي انجام مي‌دهد، مسئول اخلاقي نمي‌شناسند، برعكس اگر عمل را با انگيزه بد انجام دهد، مرتكب را مسئول مي‌دانند؛ بنابراين به محض اينكه گناهي وجود داشته باشد، مسئوليت اخلاقي محقق مي‌شود، خواه عمل بد موجب زيان ديگري شده، يا نشده باشد.
1-1-2- تعريف مسئوليت
مسئوليت در حقوق ايران تعريف قانوني ندارد؛ و در قوانين تعريفي از آن به ميان نيامده است، اما با وجود اين حقوقدانان تعاريف گوناگوني از آن ارائه كرده‌اند به عقيده برخي از حقوقدانان مسئوليت، تعهد قانوني شخص بر رفع ضرري است كه به ديگري از روي تقصير يا فعاليت او ناشي شده است (جعفري لنگرودي، محمدجعفر، 1372، ترمينولوژي حقوق، ص642).
برخي ديگر مسئوليت را عبارت از لزوم پاسخگويي در قبال تخلفاتي كه شخص نسبت به تعهدات و وظايف خود مرتكب شده است، مي‌دانند. چه اين تكاليف و تعهدات حقوق باشد يا رنگ اخلاقي و وجداني داشته باشد.
مسئوليت به دو دسته‌ي مسئوليت حقوقي و مسئوليت اخلاقي تقسيم مي‌شود و مسئوليت حقوقي نيز به نوبه‌ي خود به مسئوليت كيفري و مسئوليت مدني قسمت مي‌شوند. به لحاظ اينكه موضوع بحث نوشته حاضر مربوط به خطاي مدني است، صرفاً به تعريف مسئوليت مدني مي‌پردازيم.
1-1-3- تعريف مسئوليت مدني
حقوقدانان تعاريف مختلفي از مسئوليت مدني ارائه نموده‌اند، به نظر دكتر باديني، مسئوليت مدني عبارتست از تخصيص مسئوليت زيانديده يا وارد كننده‌ي زيان توسط قانون، و اعلام آن توسط دادگاه در رابطه‌ي زيانبار غيرارادي بين طرفين، با هدف برقراري مجدد عدالت بين آنان و يا رسيدن به كارآيي اقتصادي يا تحقق عدالت توزيعي (باديني، حسن، 1384، فلسفه مسئوليت مدني ص62).
برخي ديگر “مسئوليت مدني را تعهد و التزامي كه شخص نسبت به جبران زيان وارده به ديگر دارد، اعم از آن كه زيان مذكور در اثر عمل شخص مسئول يا عمل اشخاص وابسته به او ناشي از اشياء و اموال تحت مالكيت يا تصرف او باشد، دانسته‌اند” (محمود صالحي، 1372، حقوق زيان‌ديدگان شخص ثالث، ص36).
بعضي از نويسندگان مسئوليت مدني را چنين تعريف نموده‌اند “مسئوليت مدني هنگامي بوجود مي‌آيد كه كسي ملزم به ترميم نتايج خسارتي باشد كه به ديگري وارد آمده است” (حسيني‌نژاد، حسينقلي، 1377، مسئوليت مدني، ص13).
در حقوق انگليس و آمريكا مسئوليت مدني با خطا و تقصير در هم آميخته شده و مسئوليت ناشي از خطا يا حقوق خطاها ناميده مي‌شود. وينفيلد در تعريف مسئوليت خطايي، مي‌گويد كه در مسئوليت خطايي مسئوليت در اثر نقض تكليفي كه قانون آن را مقر كرده است، ايجاد مي‌شود (كاتوزيان، ناصر، 1386، ضمان قهري، ص74).
بنابراين، با توجه به تعاريف ارائه شده از حقوقدانان مختلف مي‌توان چنين نتيجه گرفت كه مسئوليت مدني به معناي وظيفه جبران خسارت مي‌باشد كه در حقيقت يك واقعه حقوقي است، به عبارت ديگر كسي در اثر ارتكاب عملي بايد خسارت دهد، كه منظورش از آن عمل، التزام به جبران خسارت نبوده است، بلكه به واسطه ارتكاب فعل زيانبار، ملتزم به جبران خسارت بوده است، و بر اين مبنا و اساس شخص، مسئول، مديون، و خسارت ديده طلبكار مي‌شود، و موضوع بدهي نيز چيزي جز جبران خسارت نيست، كه به طرق مختلف انجام مي‌گيرد.
مسئوليت مدني دو معناي عام و خاص دارد. در معني عام به هرگونه تعهدي كه قانون برعهده شخص قرار داده تا زيان وارده به ديگري را جبران نمايد اعم از اينكه ريشه‌ي قراردادي داشته باشد، يا غيرقراردادي.
مسئوليت مدني در معناي عام در جايي بكار برده مي‌شود كه شخص در برابر ديگري به سبب قانون شكني يا پيمان شكني و خسارتي كه به بار آورده مورد بازخواست قرار مي‌گيرد. بدين معني مسئوليت مدني ضمانت اجراي نقض قانون و تعهداتي است كه برعهده فرد خطاكار قرار مي‌گيرد، مسئوليت مدني به معناي عام بيشتر د

دیدگاهتان را بنویسید